نه نقش و نه رنگ: مولانا و صیقلِ آینهٔ دل

گاهی زیباترین کاری که می‌توانیم بکنیم، افزودنِ چیزی تازه نیست؛ زدودنِ غباری است که روی دل نشسته.

رومیان گفتند نه نقش و نه رنگ
در خور آید کار را جز دفع زنگ

آن صفای آینه وصف دلست
صورت بی منتها را قابلست

مولانا · مثنوی معنوی · دفتر اول · بخش ۱۵۷ (قصهٔ مری کردن رومیان و چینیان در علم نقاشی و صورت‌گری)

مولانا چه می‌گوید

در دفتر اول مثنوی، مولانا قصهٔ مسابقه‌ای را می‌گوید. چینیان می‌گویند ما نقاش‌تریم و رومیان هم همین ادعا را دارند. سلطان می‌خواهد آن‌ها را بیازماید و دو خانهٔ روبه‌روی هم به آن‌ها می‌دهد. چینیان صد رنگ از شاه می‌خواهند و هر صبح از خزانه برایشان رنگ می‌رسد. رومیان اما نه نقش می‌خواهند و نه رنگ. در را می‌بندند و فقط دیوار را صیقل می‌دهند، تا مثل آسمان ساده و صاف شود.

کارِ چینیان که تمام می‌شود، از شادی طبل می‌زنند. شاه می‌آید و نقش‌هایشان عقل و فهم را از او می‌رباید. بعد سراغ رومیان می‌رود. پرده را کنار می‌زنند و همهٔ آن نقش‌ها روی دیوارِ صیقل‌خورده می‌تابد؛ و به تعبیر مولانا، هرچه آنجا دیده بود، اینجا بهتر می‌نمود.

و بعد خودِ مولانا رمز قصه را باز می‌کند: رومیان همان صوفیان‌اند؛ اهل تکرار و کتاب و هنرنمایی نیستند، اما سینه‌شان را از آز و حرص و بخل و کینه پاک کرده‌اند. آن صفای آینه، وصفِ دل است؛ دلی که صاف شد، می‌تواند زیباییِ بی‌کرانه را در خود بپذیرد.

زدودن، نه انباشتن

بیشترِ ما شبیه چینیان زندگی می‌کنیم. مدام رنگ تازه می‌خواهیم: دانستهٔ بیشتر، مهارت بیشتر، موفقیت بیشتر، دلیلِ بیشتر برای اینکه ثابت کنیم کافی هستیم. رنگ بد نیست، اما مولانا هنرِ دیگری را نشان می‌دهد. نوری را که دنبالش هستیم لازم نیست روی خودمان نقاشی کنیم؛ آن نور همین حالا می‌تابد. آنچه کم داریم، سطحی صاف است که بتواند بازتابش دهد.

مولانا در همین قصه می‌گوید: «از دو صد رنگی به بی‌رنگی رهیست / رنگ چون ابرست و بی‌رنگی مهیست». زنگارِ دل، خودِ ما نیست؛ کینه‌ای است که مدام در ذهن تکرارش می‌کنیم، مقایسه‌ای که نیش می‌زند، ترسی که ما را به چنگ‌زدن وامی‌دارد. صیقل‌دادن یعنی همین کارِ آرام و بی‌سروصدا: رها کردن، دوباره و دوباره. رومیان طبل نزدند، اما وقتی پرده کنار رفت، دیوارشان همه‌چیز را در خود داشت.

در زندگیِ امروز

امشب پیش از خواب، یک دقیقه صیقل بده. با مهربانی از خودت بپرس: امروز چه زنگاری روی دلم نشست؟ شاید حسادتی کوچک، دلخوری‌ای کوتاه، یا نگرانی‌ای که مدام در ذهنم چرخید. اسمش را بگو، بی‌آنکه خودت را سرزنش کنی؛ نفسی بیرون بده و تصور کن با پارچه‌ای نرم آن را از آینه پاک می‌کنی. لازم نیست رنگی اضافه کنی. فقط یک گوشه را روشن کن و بگذار نورِ فردا آن را پیدا کند.


این نوشته بخشی از بیداری با مولانا است؛ سفری ۳۶۵ روزه، هر روز همراه با مولانا.