خوش بجوش و بر مَجه: مولانا و رازِ نخود در دیگ

گاهی زندگی شبیه دیگی روی آتش است؛ حرارت بالا رفته و همه‌چیزِ ما می‌خواهد از آن بیرون بپرد. مولانا برای همین لحظه قصه‌ای دارد، و قهرمانش یک نخود است.

می‌زند کفلیز کدبانو که نی
خوش بجوش و بر مجه ز آتش‌کنی

زان نجوشانم که مکروه منی
بلکه تا گیری تو ذوق و چاشنی

مولانا · مثنوی معنوی · دفتر سوم · بخش ۱۹۸

مولانا چه می‌گوید

مولانا در دفتر سوم مثنوی از ما می‌خواهد به نخودی در دیگ نگاه کنیم. وقتی آب به جوش می‌آید، نخود مدام بالا می‌پرد، خودش را به لبهٔ دیگ می‌رساند و فریاد می‌زند: چرا مرا به آتش می‌کشی؟ تو که مرا خریدی، چرا این‌طور زیر و رویم می‌کنی؟

کدبانو با کفگیر آرام او را پایین می‌زند و می‌گوید: این جوشیدن از سرِ بیزاری نیست. تو را نمی‌جوشانم چون از تو بدم می‌آید؛ می‌جوشانمت تا نرم شوی، طعم و چاشنی بگیری، غذا شوی و با جان بیامیزی.

و نکتهٔ زیبایی هم می‌افزاید: نخود روزگاری در بستانِ سبز و تر آب می‌خورد. آن روزهای آسان بیهوده نبود؛ آن آب برای همین آتش بود.

آتش، دشمن نیست

ما معمولاً هر سختی را نشانهٔ خراب‌شدنِ کار می‌دانیم و می‌خواهیم هرچه زودتر از دیگ بیرون بپریم: سرِ خودمان را گرم می‌کنیم، دیگران را مقصر می‌دانیم، یا فرار می‌کنیم. مولانا نمی‌گوید آتش خوشایند است؛ فریادِ نخود را می‌شنود و به آن جا می‌دهد.

اما نگاه دیگری هم پیش می‌گذارد. بعضی از سخت‌ترین فصل‌های زندگی همان‌هایی‌اند که ما را لطیف می‌کنند. یک فقدان می‌تواند مهربانی بیاموزد، یک انتظارِ طولانی صبر، و یک دلشکستگی می‌تواند غروری را نرم کند که خبر نداشتیم با خود می‌کشیم. چیزی خام و سفت در ما پخته می‌شود و می‌تواند دیگران را سیر کند.

به این هم دقت کنیم که کدبانو کنارِ دیگ ایستاده است. کفگیر سلاح نیست؛ نشانهٔ مراقبت است. مولانا در همین بخش می‌گوید رحمتِ او بر قهرش پیشی گرفته است؛ حتی در جوشیدن هم مهری بزرگ‌تر از حرارت ما را در بر گرفته است.

امروز چطور زندگی‌اش کنیم

دفعهٔ بعد که خواستی از لحظه‌ای سخت بیرون بپری، کمی مکث کن، دستت را روی قلبت بگذار و آرام از خودت بپرس: این آتش دارد چه چیزی را در من می‌پزد؟ لازم نیست همان لحظه جواب بدهی. فقط چند نفس بیشتر از همیشه در دیگ بمان و بگذار همین پرسش نرمت کند.

و اگر دوستی همین حالا در جوش است، تو می‌توانی کفگیرِ مهربان باشی: نه نصیحت، نه راه‌حل؛ فقط کنارش بمان و یادش بینداز که این حرارت نشانهٔ دوست‌نداشتن نیست.


این نوشته بخشی از بیداری با مولانا است؛ سفری ۳۶۵ روزه، هر روز همراه با مولانا.