چارقت این است: مولانا و رازِ حجرهٔ ایاز

گاهی هرچه بالاتر می‌رویم، راهی را که از آن آمده‌ایم بیشتر از یاد می‌بریم. مولانا از مردی می‌گوید که نخواست فراموش کند.

در دفتر پنجم مثنوی، ایاز، معتمدترین و عزیزترین یارِ شاه، حجره‌ای داشت که درش همیشه قفل بود و هر روز تنها به آن سر می‌زد:

آن ایاز از زیرکی انگیخته
پوستین و چارقش آویخته

می‌رود هر روز در حُجرهٔ خلا
چارقت اینست مَنگَر در عُلا

مولانا · مثنوی معنوی · دفتر پنجم · بخش ۷۴ (قصهٔ ایاز و حجرهٔ چارق و پوستین)

مولانا چه می‌گوید

درباریانِ حسود گمان بردند در آن حجره گنجی پنهان است: زر و سیم و خمره‌ای پر از جواهر. نیمه‌شب با مشعل رفتند و در را گشودند، اما جز یک پوستینِ کهنه و یک جفت چارق که بر دیوار آویخته بود، چیزی نیافتند.

گنجِ ایاز همین بود: جامه‌ای که پیش از رسیدن به دربار به تن داشت. او هر روز در خلوت روبه‌روی آن‌ها می‌ایستاد و به خودش می‌گفت: «چارقت این است؛ به بلندی‌ها چشم ندوز.» یعنی نگذار جاه و عزتِ کاخ به تو بگوید که کیستی.

مولانا ما را به کوچک شمردنِ خود دعوت نمی‌کند. ایاز جایگاهش را کنار شاه حفظ کرد؛ فقط یادش را هم حفظ کرد.

مستیِ هستی

مولانا کمی بعد، در همین قصه، رازِ آن حجره را می‌گشاید:

زانکه هستی سخت مستی آورد / عقل از سَر شَرم از دل می‌برد

«هستی» این‌جا یعنی «کسی شدن»: مقام، تعریف و تحسین، دیده شدن، حتی حق به جانب بودن در یک بحث. این‌ها مثل شراب‌اند؛ آرام‌آرام باور می‌کنیم که نقشمان همان خودِ ماست. و هرچه خود را بزرگ‌تر ببینیم، جای کمتری برای آموختن، پذیرفتن و عشق ورزیدن باقی می‌ماند.

چارقِ ایاز پادزهرِ این مستی است. به یادمان می‌آورد که هرچه داریم هدیه بوده است. یادِ ریشه‌ها ما را کوچک نمی‌کند، سپاس‌گزار می‌کند؛ و سپاس، دل را آن‌قدر نرم نگه می‌دارد که هنوز بتواند رشد کند.

درباریان دنبالِ زر بودند و فروتنی یافتند. گنجِ حقیقی اغلب همین‌قدر ساده به چشم می‌آید؛ مگر برای کسی که قدرش را می‌داند.

زیستنش در امروز

تمرینِ یک‌دقیقه‌ایِ «حجرهٔ چارق»: یک چیزِ ساده انتخاب کنید که شما را به فصلی فروتن‌ترِ زندگی‌تان برمی‌گرداند؛ عکسی قدیمی، نخستین دست‌مزد، یادداشتی از سالی سخت. آن را جایی بگذارید که هر روز ببینید. روزی یک بار:

۱. نگاهش کنید و به یاد آورید آن روزها چه کسی بودید.

۲. یک چیز را نام ببرید که امروز دارید و روزی فقط آرزویش را داشتید.

۳. آهسته بگویید: «چارقم این است» و شکر کنید.

بعد به روزتان برگردید؛ نه کوچک‌تر، فقط سبک‌تر.


این نوشته بخشی از بیداری با مولانا است؛ سفری ۳۶۵ روزه، هر روز همراه با مولانا.