مرده شو چون من که تا یابی خلاص: مولانا و قصهٔ بازرگان و طوطی

گاهی همان چیزی که دیگران در ما بیشتر از همه دوست دارند، آرام‌آرام میله‌های قفسمان می‌شود.

مولانا در دفتر اول مثنوی قصهٔ بازرگان و طوطی را می‌گوید، و در پایانش طوطیِ رهاشده از بالای شاخه این را به صاحبش می‌گوید:

زان‌که آوازت ترا در بند کرد
خویشتن مُرده، پِیِ این پند کرد

یعنی ای مطرب شده با عام و خاص
مُرده شو چون من که تا یابی خلاص

مولانا · مثنوی معنوی · دفتر اول · بخش ۹۳ (بازرگان و طوطی)

مولانا چه می‌گوید

بازرگانی طوطیِ خوش‌آوازی در قفس دارد. پیش از سفر به هندوستان از او می‌پرسد چه سوغاتی می‌خواهی. طوطی فقط یک چیز می‌خواهد: به طوطیانِ آزادِ هند سلام مرا برسان و بگو یارتان این‌جا در قفس است و شما در باغ.

در هند، بازرگان پیغام را می‌رساند. یکی از طوطیان می‌لرزد و بی‌جان از شاخه می‌افتد. بازرگان پشیمان برمی‌گردد و ماجرا را تعریف می‌کند؛ طوطیِ خودش هم می‌لرزد و در قفس بی‌حرکت می‌افتد. بازرگان با دلی شکسته او را از قفس بیرون می‌اندازد، و طوطی همان لحظه پر می‌کشد و روی شاخهٔ بلندی می‌نشیند.

بازرگانِ حیران می‌پرسد این چه رازی بود. طوطی می‌گوید: آن طوطی با کارش به من پند داد؛ گفت لطفِ آواز و دلبری را رها کن، چون همین آواز تو را در بند کرده. مثل من مرده شو تا خلاص شوی.

آوازی که قفس می‌سازد

طوطی را به خاطر خوش‌آوازی‌اش در قفس کرده بودند؛ کسی پرندهٔ ساده را زندانی نمی‌کند. مولانا این قصه را آینهٔ ما می‌کند: چه چیزی در ما همیشه در ویترین است؟ همیشه مهربان بودن، همیشه زرنگ بودن، کسی بودن که همه‌چیز را درست می‌کند. این‌ها هدیه‌اند، اما وقتی برای تشویق زندگی کنیم، قفسی از نگاهِ دیگران می‌شوند.

مولانا بلافاصله دو تصویر می‌آورد:

دانه باشی مرغکانت بَرچِنند
غنچه باشی کودکانت بَرکَنند

و بعد می‌گوید دانه را پنهان کن و دام شو، غنچه را پنهان کن و گیاهِ بام شو. منظورش خاموش کردنِ نورمان نیست؛ منظورش این است که برای دیده شدن نتابیم.

«مردن» این‌جا یعنی آرام گرفتنِ آن خودی که مدام نمایش می‌دهد، تا آن آزادِ درون نفس بکشد. طوطی با مرده شدن بال‌هایش را از دست نداد؛ تازه پیدایشان کرد.

زیستنش در امروز

امروز یک بار تمرینِ «آوازِ بی‌صدا» را امتحان کن: یک کار خوب انجام بده بی‌آنکه کسی بفهمد؛ یک مهربانی، یک کارِ بادقت، هدیه‌ای بی‌نام. آن خارخارِ کوچکِ دیده شدن را ببین و بگذار مثل یک نفس بگذرد.

بعد با مهربانی از خودت بپرس: کجا برای قفس آواز می‌خوانم؟ یک جا را انتخاب کن که در آن فقط از سرِ عشق به خودِ آواز بخوانی.

کم‌کم می‌بینی دری که بسته به نظر می‌رسید، آرام باز می‌شود.


این نوشته بخشی از بیداری با مولانا است؛ سفری ۳۶۵ روزه، هر روز همراه با مولانا.