پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم: مولانا و پایانهایی که ما را بزرگتر میکنند
بیشترِ ما از پایانها میترسیم. مولانا به کلِ قصهٔ بلندِ زندگی نگاه میکند و پرسشی شگفت میپرسد: من کِی از مردن کوچکتر شدهام؟
از جمادی مردم و نامی شدم
وز نما مردم به حیوان برزدممردم از حیوانی و آدم شدم
پس چه ترسم کی ز مردن کم شدممولانا · مثنوی معنوی · دفتر سوم · بخش ۱۸۷ (ابیات ۱۸ و ۱۹)
مولانا چه میگوید
این ابیات از دفتر سومِ مثنوی است، جایی که عاشق به ملامتگران و ترسانندگانش پاسخ میدهد. مولانا زندگی را مثل نردبانی بلند میبیند: از جمادی مُرد و «نامی»، یعنی گیاهِ رویَنده شد؛ از گیاهی مُرد و به جانوری رسید؛ از جانوری مُرد و آدم شد. هر پله از پایین شبیهِ مرگ بود و از بالا، تولد.
و بعد پرسشِ اصلی: «پس چه ترسم؟ کی ز مردن کم شدم؟» هیچوقت. هر بار چیزی تمام شد، چیزی بزرگتر آغاز شد. در ابیاتِ بعد هم میگوید روزی از بشر نیز خواهد مُرد تا از فرشتگان پر و سر برآرد، و از آن هم فراتر برود.
مرگهای کوچکِ هر روز
سخنِ مولانا فقط دربارهٔ واپسین نفس نیست. زندگی هر روز از ما مرگهای کوچک میخواهد: رها کردنِ یک نقش، یک عادت، تصویری کهنه از خودمان، یا شکلِ قدیمیِ یک رابطه. در همان لحظه همهشان شبیهِ از دست دادناند؛ چون «من»ِ کوچک فقط همین شکلِ امروزش را میشناسد و به آن چنگ میزند.
اما به گذشتهٔ خودت نگاه کن. دوستیای که تمام شد، شاید عشقورزیدنِ راستینتر را یادت داد. برنامهای که به هم ریخت، جا باز کرد برای راهی که واقعاً اندازهات بود. آن آدمی که سالها پیش بودی باید «میمُرد» تا تو امروز اینجا باشی. شکلی را از دست دادی، نه خودت را.
نکتهٔ مهربانِ مولانا همین است: آنچه بهراستی هستی، نه آن سنگ است، نه آن گیاه، نه حتی قصهٔ امروزت؛ جانی است که از میانِ همهٔ اینها میگذرد و فقط بزرگتر میشود.
امروز چطور زندگیاش کنیم
یک چیز را در نظر بیاور که این روزها از رها کردنش میترسی: یک نقش، یک برنامه، یا تصویری قدیمی از خودت.
بعد پایانی از گذشته را به یاد بیاور که روزی فکر میکردی آخرِ دنیاست. آرام از خودت بپرس: آن پایان برای چه چیزی جا باز کرد؟ آیا بعد از آن واقعاً کم شدم؟
دست روی دلت بگذار و این مصرع را آهسته زمزمه کن: «پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم». لازم نیست به زور چیزی را رها کنی؛ فقط بگذار ترس کمی نرم شود، با این یادآوری که هر پایانِ راستین تو را بالاتر برده است.
این نوشته بخشی از بیداری با مولانا است؛ سفری ۳۶۵ روزه، هر روز همراه با مولانا.