شیرِ بی‌دُم و سر و اشکم: مولانا و صبر بر نیشِ رشد

همهٔ ما شیر می‌خواهیم؛ اما کمتر کسی حوصلهٔ سوزن را دارد.

مولانا در دفتر اول مثنوی قصهٔ بامزه‌ای دربارهٔ همین دارد که با دو بیتِ ماندنی تمام می‌شود:

شیر بی‌دُم و سَر و اِشکم کی دید
این‌چنین شیری خدا خود نافرید

ای برادر صبر کن بر درد نیش
تا رهی از نیش نفس گبر خویش

مولانا · مثنوی معنوی · دفتر اول · بخش ۱۴۱ (کبودی زدن قزوینی)

مولانا چه می‌گوید

پهلوانی از قزوین پیش دلاک می‌رود تا بر شانه‌اش نقش شیری ژیان بکوبد. هنوز سوزن چند بار فرو نرفته که فریادش بلند می‌شود: «از کجا شروع کردی؟» «از دُم.» «دُم را بگذار!» دلاک سراغ گوش می‌رود: «گوش هم نباشد!» بعد شکم: «شیر شکم نمی‌خواهد، کم بزن!»

دلاک سوزن را بر زمین می‌زند و حیران می‌پرسد: شیرِ بی‌دُم و سر و اشکم را چه کسی دیده؟ خدا خودش چنین شیری نیافریده.

می‌خندیم، و بعد خودمان را در این قصه می‌بینیم. ما هم شیرِ کامل می‌خواهیم: دلی آرام، شجاعت، مهربانی، آزادی. اما هر بار سوزن به پوست می‌رسد، خواهش می‌کنیم یک تکه را جا بیندازند. مولانا با محبت می‌گوید: برادر، خواهر، کمی بر این نیش صبر کن؛ نقش شیر همین‌طور کشیده می‌شود.

دو نیش، نه یکی

به وعدهٔ مولانا دقت کنید: صبر بر این نیش، تو را از نیشی دیگر می‌رهاند؛ «نیش نفس گبر خویش»، یعنی نفسِ سرکش و لجوجی که تسلیم نمی‌شود. این نیش دوم را کمتر حس می‌کنیم، چون سال‌هاست با آن زندگی کرده‌ایم: کینه‌ای کهنه که هر صبح خار می‌زند، ترسی که ما را کوچک نگه می‌دارد، اصرار به حق‌به‌جانب بودن، عادتی که هر بار قولِ ترکش را می‌دهیم.

پس انتخاب واقعی میان درد و راحتی نیست؛ میان نیشی کوتاه و صادقانه است که چیزی می‌سازد، و نیشی کُند و طولانی که هیچ نمی‌سازد. اولی شیر را کامل می‌کند؛ دومی فقط ما را به گفتنِ «دُمش را بگذار» عادت می‌دهد.

مولانا چند بیت بعد می‌گوید: «خار جمله لطف چون گل می‌شود / پیش جزوی کو سوی کل می‌رود». وقتی بدانیم سوزن برای چیست، دیگر دشمن به نظر نمی‌رسد.

امروز چگونه زندگی‌اش کنیم

تمرینِ «یک خطِ دیگر» را امتحان کنید. یک چیز را انتخاب کنید که به سویش رشد می‌کنید: آرامش در لحظهٔ خشم، گفت‌وگویی صادقانه، یا عادتی کوچک و روزانه.

۱. امروز وقتی سوزن نیش زد، آن صدای درونی را ببینید که می‌گوید: «دُمش را بگذار.»

۲. سه نفس آرام بکشید و با مهربانی نامش را بگویید: «این سوزن است، نه آسیب.»

۳. فقط یک خطِ کوچکِ دیگر بکشید: پنج دقیقهٔ دیگر، یک جملهٔ راست، یک «نه»ی آرام. بعد استراحت کنید.

آسیبِ واقعی چیز دیگری است و هرگز لازم نیست در آن بمانید. اما نیشِ کوچکِ رشد دوست ماست. خط به خط، شیرِ کامل پیدا می‌شود.


این نوشته بخشی از بیداری با مولانا است؛ سفری ۳۶۵ روزه، هر روز همراه با مولانا.